Samos Futures: Oil, Wine and Honey and Eco-Tourism?

The crisis has and is sharpening the thinking of many on this island and there is a growing consensus that a sustainable and meaningful future lies in the manner in which we use our greatest treasure – the island itself with its bounteous nature and outstanding beauty. But how do we get there? To provide some answers, we started by looking at wine production, as the sweet dessert wine of Samos is probably the most famous of all the island’s products.

Once we started to look at the issue of wine production and growing on Samos it became clear that many of the issues raised were not just particular to the wine industry but were evident in much of Samos’ agricultural production and organisation.

In our opinion, the most problematic factor is that most of the farmers cannot survive from farming alone. It simply does not offer sufficient income to support the farmers. This means that many have other jobs which provide the needed cash income for their household. The income they receive from their grapes and olives, the 2 main crops here, is not enough to allow them to devote all their time to their farms. This has long been the case but the current crisis has massively compounded the problem as revealed by Costa. 5 years ago, Costa’s income from his harvest of 8 to 9 tonnes of grapes came to 6,000 euros. 3 years later it had plummeted to 800 euros. Given that his rent for the vinyards was 800 euros per year and the cost of harvesting was 1,200 euros he simply could not afford to continue. Even for those who do not rent, it is not hard to see why the number of farmers involved in grape production is falling on Samos. The Union of Wine Co-operatives which control the wine industry on the island predicts that the current number of farmers will fall from around 2,800 to 2,000 over the next few years.

The most valued land for grape production is on the higher slopes of Samos’ mountains. These are time consuming to both access and maintain. Ambelos has many farmers who need 30 to 40 minutes in their pick ups to get to their lands on the mountain along hard to maintain tracks. Many have vinyards which are separated by kilometres of rough track again encouraging farmers to use sprays which can cut down on their visits.

This fundamental lack of time, has many repercussions. Lacking the necessary time to weed and care for their vinyards, many farmers revert to weed killers and sprays. As one young farmer told us, he just didn’t have the time to manage his grapes in any other way. “One day’s spraying means I needn’t go back for 3 months”. He knew that weeding by hand was better but on an island where weed growth can be prodigious he didn’t have the time, because he can’t secure enough income from his surplus crops to pay for his time or that of another worker.

In addition, as we explain in more detail later, the farmers’ focus on quantity over quality with respect to the 2 main crops of grapes and olives has many repercussions one being a further impulse to use chemical fertilizers to boost the yield of the crop.

Staying with Chemicals

We have no hard data about the use of agri chemicals on Samos. But there is plenty of local evidence of farmers spraying their lands and feeding their crops with chemicals. The countless discarded bottles of agri-chems by the roadside also suggests widespread and extensive use. We also heard from farmers who can remember the days when they and their fathers were covered in DDT powder after a day dusting the crops. The dangers of DDT are now known and its use banned, but it still rare to see farmers wearing adequate masks when spraying toxic weed-killers and insecticides.

“The old paradigm of agriculture has its roots in war. An industry that had grown by making explosives and chemicals for the war remodelled itself as the agro-chemical industry when these wars ended. Factories that manufactured explosives started making synthetic fertilisers and gradually the use of war chemicals as pesticides and herbicides began. The 1984 Bhopal gas tragedy is a stark reminder that pesticides kill. Pesticides in agriculture continue to kill farmers. One of Navdanya’s reports, “Poisons in our Food” released in 2012, shows that a link between epidemics like cancer and the use of pesticides in agriculture exist. A daily “cancer train” leaves Punjab, the land of the Green Revolution in India, with cancer victims. In the last five years, 33,000 people have died of cancer in Punjab.”

(‘Tilling the Soil with Pesticides’ by Vandana Shiva, Asian Times, March 11th 2013)

Farmers know that they risk health problems but the effects are rarely immediate. They can also see that they ‘kill the land’ by their weed-killers. The summer bakes the bare earth and the vines are all that grow in a soil devoid of life both below and on top of the ground. The soil is like concrete. On Samos where we have long dry summers the lack of organic matter in the soil not only destroys our bio-diversity but reduces the capacity of the ground to retain moisture.

Agri-chemicals, as we observed meet the (short-term) needs of many farmers on Samos. Waves of emigration between the end of the civil war and the overthrow of the Junta left behind both a smaller and older group of farmers who in turn found themselves caring for more land as family members left. Added to this difficulty was that many of the young people who remained had no intention of following their parents onto the land. Farming had no place in youth culture and certainly was not likely to produce the types of income to support the lifestyles which were now being popularised in the media and being increasingly embraced by the island’s young population. Paniotis typifies this shift and broke out of the family farming tradition by being the first in his family to go to university and then going on to work for a bank. His family’s lands are both extremely beautiful and highly productive – grapes and citrus fruits, but he has absolutely no interest and just laughs out loud at the idea of ever working on the land. For him it is totally absurd and outside his sense of himself and his hopes. There are many like our friend, Paniotis on Samos who have separated themselves totally from the land and don’t even consider participating at any level in maintaining their family lands.

It is this kind of context which makes Samos so ripe to be seduced by agri-chemicals with its promise of helping farmers maintain and work their lands with less labour. It is also seductive in that it promises a level of security against the vagaries of nature and disease;in the short-term at least. Although it can never offer total protection – drought, gales, hale storms, heat waves and the like can still devastate a year’s work. But with respect to common diseases, agri-chemicals offer much which understandably attracts farmers. A good example of this was provided by a local bee- keeper who told us about her experience of attending a seminar on biological production of honey a couple of years ago. The seminar attracted nearly 200 bee-keepers. After a couple of hours, one of the bee-keepers asked the visiting teacher to tell them about the latest antibiotics which were effective against the common bee diseases which can wipe out their hives. Our informant told us that the teacher was dumb struck and asked whether they had not understood a word of what she had been talking about over the past 2 hours. This, the teacher said, is a seminar on biological production and bee care and is completely opposed to the use of agri-chemicals. At this point, most of the audience got up and left leaving behind just 6 bee-keepers!

Samos produces superb honey because of the richness and diversity of its flora and the forests. But sadly much of it is contaminated by high dosages of antibiotics which the bee-keepers use to protect their hives. However, easy condemnation of the bee-keepers needs to be tempered by an awareness that farming is intrinsically insecure and where margins are squeezed they will understandably look for ways including toxic antibiotics to minimise the risk of being wiped-out. At the very time we were preparing this article the chief medical officer of health in Britain issued her annual report in which she warned of an impending disaster for humanity ranking alongside climate change. The disaster was the growing failure of antibiotics to eradicate infections, which in part was due to the prescribing practices of doctors but more significantly due to the overuse and abuse of antibiotics in farming especially with respect to meat production (Guardian newspaper, 11th March 2013).

As with human life, there is now more than enough evidence that the long term impact of many toxic agri-chemicals is not good for the well-being of the environment as a whole and for those who work the land in particular.

Samos is an island of outstanding natural beauty. Biologists laud the extraordinary richness of its wild flowers which blanket many slopes and hillsides in the spring and early summer. It is a ‘green’ island with rivers and streams, thick pine and deciduous forests, valleys bursting with vegetation even in the heat of the summer. And all this is set in the beautiful Aegean.

About 7 years ago, a German botanist published a book on the flora of Samos in which he warned that extensive use of agri-chemicals was already damaging the flowers and action was needed to prevent further damage to what was a precious environment.

Even before this crisis, many people on Samos realised that their biggest asset in term of tourism was the island itself, with its beaches and nature. People here will tell you of the variety of walkers’ paths that connect villages with their lands scattered on the mountain side; of the small stone huts that could be converted into overnight shelters for walkers; of how eco-tourism could bring new life to villages and Samos as a whole, without the island being destroyed in the process.

But there is no sign of any systematic action to promote this line of development despite the fact that the crisis has made many re-think their priorities for the future. There are many here who firmly believe that the future well being of the island and its people could be secured through ecological based tourism and agricultural produce including special wines, honey and olive oil. But how to get there, or even get onto this road to a better future seems distant.


The on-going use of toxic agri-chemicals is not a matter of the character of the farmer, it is a matter foremost of income and secondly the organisation of production. Thirdly, there is the role of the agri-chemical businesses many of which are transnational and have immense power and influence and profit so handsomely from their chemicals and poisons.

With more income the farmers would have no need to find other wages. They would have more time to care for their land in non toxic ways and have the capacity to bring in additional help at key moments in the cultivation and harvesting of the crops. Secondly, it is increasingly clear that the traditional family based ways of farming the land are no longer fit for purpose. As the farmers age, and younger people either leave or show no interest in the lands, there is simply not the pool of household labour to draw upon. In recent years this problem has been eased by the influx of migrant labour especially from Albania, but as the crisis has deepened even this labour is no longer affordable. Hence more and more land is abandoned. If farming is ever to be part of a sustainable future for the island we have to start exploring new more imaginative ways of working the land which goes beyond the household to embrace wider forms of co-operation. With unemployment soaring there is no absolute shortage of labour but it won’t translate into more farmers unless we consider ways to make it into work that is both rewarding and enjoyable.

In our opinion, to see the problem of excessive agri-chemical use as being due to farmers’ character or education misses the point. Classes and propaganda on the benefits of organic farming methods will be largely ignored unless it can provide the income necessary to live and work without fear, on and from the land.

As we have already noted, income from both grapes and olives favours quantity over quality which in turn encourages use of fertilizers and sprays. It is common knowledge here that fertilizers can allow you to double or triple the yield.

On the issue of ‘yield’ it is worth noting Shiva’s observation:

“Just as the gross domestic product fails to measure the real economy, the health of nature and society, similarly the category of “yield” fails to measure real costs and real output of farming systems. On October 25, 2010, the Food and Agriculture Organisation of the United Nations released its second report on The State of the World’s Plant Genetic Resources for Food and Agriculture. It observed that the so called high-yielding varieties (HYVs) of the Green Revolution should, in fact, be called high response varieties as they are bred for responding to chemicals and are not “high yielding”. The narrow measure of “yield” propelled agriculture into deepening monocultures thereby displacing diversity and eroding natural and social capital.”

But back to Samos, as we talked with farmers we came across a system in which quality was compromised both in terms of wine and olive oil production.

In the case of wine production this is under the control of the island’s Union of Wine Co-operatives. Legislated in 1934 to have sole control of wine production after a bitter struggle with private wine merchants who ‘were drinking the blood of the farmers’ it set about creating a system that included payments to farmers even if their grape crops were poor and diseased.

There were a number of reasons for this, not the least being the recognition that the moscato grape which is the principal vine variety (98%) and from which the famous Samos sweet wine is made, is especially susceptible to disease which can ruin a crop in days. This is especially true for the vines which are cultivated at or near sea level. Those grown at the high altitudes are far more resistant which is why these vinyards are highly valued.

To protect farmers who experienced poor harvests the Union was prepared to accept and pay for ‘sick grapes’, albeit at a lower rate than good grapes. This feature of the Union is highly valued and clearly gives farmers some assurance that at least some income can be earned.

The farmers we met did not want to see the Union stopping the system of paying for poor grapes but they did feel that the payments for good grapes was not sufficient and that there was no income incentive to shift to more intensive biological systems that would also reduce their yields. As the Union’s general manager told us during an interview, the current premium does not encourage biological production and accounts for little of their wine output. Out of a total of 2,847 grape farmers just 40 are registered as organic producers. We gained no sense that the Union was looking to encourage biological production even though organic wines are now sought after and have the potential to increase farmers’ incomes. Moreover, the Union is also the major supplier of agri-chemicals to all Samos farmers and must be a significant income stream. When we pressed him on this, he did say that the Union did try to identify those agri-chemicals which were ‘soft’ in terms of their impact, but that was about the extent of their concern.

But the system of payments seems to have had some unfortunate, unintended consequences. For example, there are now more vinyards at lower altitudes which are more susceptible to disease, but are still worth cultivating as they will be paid whatever the quality. Inevitably, over time the system has tolerated the need of time pressed farmers to harvest the crop in ways which don’t enhance the quality of the harvest. According to Dean Stergides, writing about Samos wine in the Athens News in 2001 he attributed this to the Union of Wine Cooperatives’ monopolistic position:

“The cooperative’s seizure of production has thwarted the emergence of
individual estates and the corresponding plurality necessary to the further
development of the island’s wine industry. The vast majority of grape-growers have no idea how muscat wine is made and probably couldn’t care less.
This is the best explanation I can think of to justify the total ignorance and
indifference among local farmers, to what constitutes a quality grape, that I
witnessed recently on the island during harvest-time. Most grapes brought in
for crushing were in a pitiful state.
Grapes were often too ripe or not ripe enough. The sick went in the crusher
along with the healthy. I repeatedly saw crates of grapes standing on the
roadside for hours on end under the scorching sun getting oxidised and losing
aromas. Meanwhile, one of the cooperatives star growers was proudly telling
me that he was attaining yields of 40,000 kilos per hectare (about 5 times
more than he should). Technology and the heroic efforts of the cooperatives
two oenologists can only go so far. Unless there is also a change in
mentality, the island’s growers are in for a bumpy touchdown when the current boom starts going bust. “

There is plenty of evidence of poor viniculture on the island. It is commonplace during the harvest-time for picked grapes to stand in the sun for hours even days before being pressed; of seeing diseased grapes being minced with good grapes at either of the 2 Union owned wine factories on the island. This is not restricted to viniculture. During the current olive picking season it is usual to see olives stored in sacks for days at a time before being carted off for pressing. Many farmers, again because of time and labour constraints, gather all the fallen olives with hand operated machines that pierce the olives which inevitably undermines their quality, especially when they are left for days before being pressed. All the guidance on producing the best quality olive oil stresses the importance of pressing as soon as possible after picking and taking steps to prevent unnecessary oxidisation of the fruits. Yet spend a morning in the main olive presses and you will see tonnes of poor olives being pressed resulting in oil which is of poor quality.

We interviewed the manager of one of the newer presses on Samos. He is committed to the production of high quality oil, especially organic production but he faces many obstacles. He was particularly concerned that despite the potential of the island to produce high quality oil that can compete with the best olive oil in the region, Samos had a reputation for poor oil. He talked of his frustration that so many of the farmers were not interested in improving the quality of their crops and queried why he should display posters at his mill showing how to improve the oil. His story resonated with that of another mill owner who told us that most of the olives they pressed in any one season were poor quality and there was insufficient good quality oil to make it worthwhile marketing it.

That the island is failing to make the best use of its 2 main crops cannot be explained simply by reference to the monopolistic position of the Union. It also seems to us that the principle of sharing the risk of crop failure is a good one for it meets the need to provide some degree of security given the vagaries of nature. It is hard to see how such a principle could be embedded in a wholly privatised system of farming which would have no interest in such communal insurance. There are however issues for the Union with respect to its position on biological production and its involvement in the supply of agri-chemicals. We would also question whether the Union has prioritised sufficiently the importance of maximising farmers’ incomes which would, we suggest entail a bigger shift towards biological production and embedding that within an island wide project of eco-tourism with all its attendant spin offs.

But poor farming practices both with respect to oil and wine are essentially aspects of poverty and all its consequences. Oil and wine production to be done well are labour intensive. Both crops benefit from being processed as quickly as possible from the time of picking and not to be standing round waiting until there is a sufficient amount to be processed. But this requires labour that is not forthcoming at least not in the way it is currently organised. Harvests are picked according to who is available and not by the needs of the crop. A single farmer can take days to gather sufficient olives to merit pressing. Much easier to wait until the majority of the olives have fallen to the ground and then sweep them up, good and bad, old and new. The oil might not be good but still it provides some income even if sold at less than 1 euro a kilo. But what if farm labour was differently organised? What if harvesting became a much broader collective effort that would allow the crops to be picked quickly and when ready?

The same is true for the grapes. Often using the labour of friends and family the grapes are picked when this effort can be mobilised. Maybe the crop is not in prime condition but this is not the priority.

However, there is also a type of schizophrenia when it comes to farming. For whilst farmers might not always take the best care of the grapes and olives they produce for income, it does seem that higher standards are applied to those crops where the wine and oil is intended for home use. In this case, farmers attach a high priority to the quality of both their wine and oil and reserve the best of their crops for their own use. It is not the case then that there is a complete disjuncture between growing and making as some have suggested.

What Can Be Done?

There are those on the island who do believe that with respect to wine making that the Union is part of the problem. Currently, one farmer who believes that the future for Samos wine is high quality biological production is challenging the Union’s legalised monopoly. To this end he has secured substantial financial backing which he has needed to challenge the Union through the Greek courts, and is prepared to go the European courts if necessary.

In our interview he made it clear that he believes the Union has lost its original vision and is now more concerned with protecting the organisation than it is with encouraging the best possible wine for the best possible prices. He believes that their control deters good viniculture and that it should be opened up to allow others to produce and market Samos wine. He believes if given the opportunity he could attract and reward farmers for good biologically grown grapes and make a wine that could demand a high price. But, as he admitted, his approach could not offer the farmers any guarantee over crop failure. He would not be prepared to pay for poor grapes.

He is very persuasive and passionate but his fight with the Union has so far prevented him from opening his wine press and pushing on with his project. There is unlikely to be any quick resolution as the general manager of the Union made it clear to us that they would fight tooth and nail to hold onto their monopolistic position and he believed that as long as it retained the support of the farmers then they would be ultimately successful in any legal battle.

He may well be right to be so confident for as long as the Union is prepared to compensate farmers for poor quality grapes – something smaller scale producers would find difficult – the Union can expect to be supported.

But monopoly brings with it responsibility and one has to wonder whether the general disconnection between growing the grapes and making the wine ought to be reconsidered within the Union. At the moment for example, we discovered that farmers have no idea as to how Samos wines are fairing in an increasingly competitive globalised wine market. During our interview with the general manager we were given 2 pages of rave reviews about the sweet Samos wines and details of their recent awards. When we asked some growers about this they said that this was the first time they had heard of such successes which at the very least suggests that communication between the Union and the growers is not all that it should be.

Within the existing framework of the Union it should be possible for a more pluralistic approach to be considered with each of the village unions which make up the Co-op being encouraged to produce their own wine which could then be collectively marketed. After all, many of the world’s most famous wine growing areas operate in this fashion producing a wide range of wine at various qualities and prices under a common title of ‘Bordeaux’, ‘burgundy’ and so forth.

It is unrealistic to expect that the farmers alone can bring about the changes needed. As it is they have insufficient time to manage their lands and certainly no surplus time for developing the marketing and educational systems which are now required. This is where organisations such as the Union of Wine Cooperatives are needed and with something similar for olive oil production. Neither is it simply sufficient to produce a system of incentives to encourage good farming practices and high standards. What is more important is the creation of a system that provides the necessary income for farmers to care and manage their land, which in turn will sustain the village communities which give the island its character and spirit.

We are on an island of great beauty and with wonderful resources. This is our treasure trove and our way to make a future which is nurturing and secure for all. The on going crisis is making this paradise a hell for so many people who have no income and no work. It is forcing us all to re-appraise what we have and what we need to do. But it is only as an island united by a common vision that we can hope to succeed.


Το μέλλον της Σάμου : Λάδι, κρασί, μέλι και οικολογικός τουρισμός;

Η κρίση έχει οξύνει την σκέψη πολλών σ’ αυτό το νησί και υπάρχει μια διαρκώς αυξανόμενη κοινή συνείδηση ότι η σημασία και η βιωσιμότητα του μέλλοντος βρίσκεται στο πώς χρησιμοποιούμε το μεγαλύτερο θησαυρό μας : το ίδιο το νησί με την γενναιόδωρη φύση του και την εξαιρετική ομορφιά του. Αλλά πως θα επιτύχουμε το στόχο μας; Προκειμένου να δώσουμε μερικές απαντήσεις, ξεκινήσαμε την έρευνα με την παραγωγή κρασιού, καθώς το γλυκό Σαμιακό κρασί είναι ίσως το πιο διάσημο προϊόν του νησιού.

Από τη στιγμή που αρχίσαμε να ερευνούμε το θέμα της παραγωγής κρασιού και της καλλιέργειας αμπελιών εδώ στη Σάμο, ήταν ξεκάθαρο ότι πολλά από τα θέματα που προέκυψαν δεν αφορούσαν αποκλειστικά την βιομηχανία του κρασιού αλλά ήταν εμφανή σε μεγάλο μέρος της αγροτικής παραγωγής και οργάνωσης στη Σάμο.

Κατά τη γνώμη μας, ο πιο προβληματικός παράγοντας είναι ότι οι περισσότεροι αγρότες δεν μπορούν ναν επιβιώσουν μόνο με τη γεωργία. Απλά, δεν παρέχει επαρκές εισόδημα για να ζήσουν οι αγρότες. Αυτό σημαίνει ότι πολλοί έχουν άλλες εργασίες που παρέχουν το απαιτούμενο εισόδημα για το σπίτι. Το εισόδημα που λαμβάνουν από τα σταφύλια και τις ελιές, τις δύο βασικές καλλιέργειες εδώ, δεν είναι αρκετό για να τους επιτρέψει να αφιερώσουν όλο το χρόνο τους στα χωράφια. Τα πιο αξιόλογα χωράφια για την παραγωγή των σταφυλιών είναι στις ψηλότερες κορφές των Σαμιακών βουνών. Αυτό είναι χρονοβόρο και ως προς την πρόσβαση αλλά και την συντήρηση. Η Άμπελος έχει πολλούς αγρότες, οι οποίοι χρειάζονται 30 με 40 λεπτά στα φορτηγάκια τους για να φτάσουν στα χωράφια τους στο βουνό, ενώ ταυτοχρόνως είναι δύσκολο να συντηρηθούν τα ορεινά μονοπάτια. Πολλοί έχουν αμπελώνες που χωρίζονται μεταξύ τους με δύσβατα μονοπάτια κάτι το οποίο ενθαρρύνει τους αγρότες να ραντίσουν προκειμένου να μειώσουν τις επισκέψεις τους εκεί.

Αυτή η βασική έλλειψη χρόνου, έχει πολλές επιπτώσεις. Η έλλειψη απαραίτητου χρόνου για ξεχορτάριασμα και φροντίδα των αμπελώνων τους, στρέφει πολλούς αγρότες στα ζιζανιοκτόνα και στους ψεκασμούς. Όπως μας είπε ένας νέος αγρότης δεν προλάβαινε να διαχειριστεί τα αμπέλια του με άλλον τρόπο : « Αν ραντίσω μία μέρα σημαίνει ότι εγώ δε θα χρειαστεί να να ξαναπάω για τους επόμενους τρείς μήνες.» Γνώριζε ότι το ξεχορτάριασμα με τα χέρια ήταν καλύτερο, αλλά σ’ ένα νησί με τεράστια εξάπλωση ζιζανίων δεν προλαβαίνει καθώς δεν μπορεί να εξασφαλίσει αρκετό εισόδημα από τις άλλες καλλιέργειες του ώστε να πληρώσει το μεροκάματο του ή το μεροκάματο ενός άλλου αγρότη.

Επιπλέον, όπως θα εξηγήσουμε με περισσότερες λεπτομέρειες αργότερα, η επικέντρωση των αγροτών στην ποσότητα σε βάρος της ποιότητας όσον αφορά τις δύο βασικές καλλιέργειες των σταφυλιών και της ελιάς έχει πολλές επιπτώσεις, μία εκ των οποίων είναι η περαιτέρω ώθηση των αγροτών στην χρήση των χημικών λιπασμάτων με σκοπό να αυξήσουν την ποσότητα της σοδειάς.

Προσκόλληση στα χημικά

Δεν έχουμε δεδομένα για τη χρήση των αγροχημικών στη Σάμο. Αλλά είναι εμφανές ότι αγρότες ραντίζουν τα χωράφια τους και τροφοδοτούν τις καλλιέργειες τους με χημικά. Τα αμέτρητα, πεταμένα μπουκάλια αγροχημικών στις άκρες των δρόμων δείχνουν την διαδεδομένη και εκτεταμένη χρήση τους. Επίσης, έχουμε ακούσει αγρότες να θυμούνται τις εποχές όταν εκείνοι και οι πατεράδες τους ήταν καλυμμένοι με σκόνη DDT μετά από μια μέρα ψεκασμού των καλλιεργειών τους. Οι κίνδυνοι του DDT είναι τώρα πια γνωστοί και η χρήση του απαγορευμένη, αλλά ακόμη και τώρα είναι σπάνιο να δούμε αγρότες να φορούν τις απαραίτητες μάσκες ψεκασμού.

Οι αγρότες γνωρίζουν ότι κινδυνεύουν να αρρωστήσουν, αλλά οι επιπτώσεις σπάνια είναι άμεσες. Επίσης, βλέπουν ότι «σκοτώνουν τη γη» με τα ζιζανιοκτόνα. Το καλοκαίρι η απογυμνωμένη γη ξεραίνεται κι τα αμπέλια αναπτύσσονται σ’ ένα χώμα στερημένο από ζωή.

Τα αγροχημικά, όπως παρατηρήσαμε, εξυπηρετούν πολλούς αγρότες στη Σάμο. Τα κύματα μετανάστευσης απ’ το τέλος του Εμφυλίου μέχρι την πτώση της Χούντας άφησαν λιγότερους και γηραιότερους αγρότες , οι οποίο βρέθηκαν να φροντίζουν περισσότερη γη καθώς τα μέλη της οικογένειας έφυγαν. Σ’ αυτή τη δυσκολία προστέθηκε το γεγονός ότι πολλοί από τους νέους που παρέμειναν στο νησί δεν είχαν σκοπό να ακολουθήσουν τους γονείς τους στην ενασχόληση με τη γη. Η γεωργία δεν είχε θέση στην κουλτούρα της νεολαίας και σίγουρα δεν υπήρχε η πιθανότητα να παρέχει τα εισοδήματα εκείνα που θα υποστήριζαν το είδος της ζωής που τα ΜΜΕ έκαναν δημοφιλές και το οποίο ασπάζονταν οι νέοι του νησιού. Ο Παναγιώτης είναι ένα τυπικό παράδειγμα της αλλαγής και της ρήξης με την οικογενειακή αγροτική παράδοση, καθώς ήταν ο πρώτος από την οικογένεια που πήγε στο Πανεπιστήμιο και μετά συνέχισε δουλεύοντας σε Τράπεζα. Τα χωράφια της οικογένειας του είναι και πανέμορφα και παραγωγικά – σταφύλια και εσπεριδοειδή αλλά δεν ενδιαφέρεται καθόλου και γελάει και μόνο την ιδέα της ενασχόλησης του με την γη. Γι’ αυτόν είναι παράλογο κι έξω από τη δική του λογική και τις προσδοκίες του. Υπάρχουν πολλοί στην Σάμο σαν τον φίλο μας τον Παναγιώτη οι οποίοι αποδεσμεύθηκαν τελείως από τη γη και δεν σκέφτονται καν να συμμετέχουν στην διαχείριση της οικογενειακής γης τους.

Είναι ακριβώς αυτό το πλαίσιο που καθιστά τη Σάμο επιρρεπή στη χρήση αγροχημικών , τα οποία υπόσχονται να βοηθήσουν τους αγρότες να συντηρήσουν και να δουλέψουν τη γη τους με λιγότερο κόπο. Είναι επίσης δελεαστικό το ότι υπόσχεται ένα επίπεδο ασφάλειας ενάντια στις ιδιοτροπίες της φύσης και στις ασθένειες. Ωστόσο, δεν μπορεί να παρέχει πλήρη προστασία – ξηρασία, θύελλες, χαλαζοπτώσεις καύσωνες κ.α μπορούν να καταστρέψουν την δουλειά ενός χρόνου. Αλλά όσον αφορά τις κοινές ασθένειες , τα αγροχημικά προσφέρουν πολλές περισσότερες υποσχέσεις, οι οποίες όπως είναι κατανοητό προσελκύουν τους αγρότες. Ένα καλό παράδειγμα μας έδωσε μια ντόπια μελισσοκόμος που μας διηγήθηκε την εμπειρία της από την παρακολούθηση ενός σεμιναρίου σχετικά με την βιολογική παραγωγή μελιού δύο χρόνια πριν. Το σεμινάριο προσέλκυσε περίπου 200 μελισσοκόμους. Μετά από ένα δίωρο, ένας από τους μελισσοκόμους ζήτησε από τον εκπαιδευτή να τους μιλήσει σχετικά με τα πιο πρόσφατα αντιβιοτικά που είναι αποτελεσματικά στην καταπολέμηση των κοινών ασθενειών της μέλισσας , οι οποίες μπορούν να αφανίσουν το μελίσσι. Η συνομιλήτρια μας είπε ότι ο εκπαιδευτής έμεινε άναυδος και είπε : «δεν άκουσες ούτε μία λέξη απ’ όσα είπα τις τελευταίες δύο ώρες. Αυτό είναι ένα σεμινάριο που αφορά την βιολογική παραγωγή μελιού και φροντίδα της μέλισσας και αντιτίθεται πλήρως στην χρήση χημικών .» Σ’ αυτό το σημείο το μεγαλύτερο μέρος του ακροατηρίου σηκώθηκε και έφυγε, αφήνοντας πίσω μόλις 6 μελισσοκόμους.

Η Σάμος παράγει εξαιρετικό μέλι κυρίως λόγω του πλούτου και της ποικιλομορφίας στη χλωρίδα και στα δάση. Αλλά, δυστυχώς, μεγάλο μέρος του είναι μολυσμένο από υψηλές δόσεις αντιβιοτικών, τα οποία χρησιμοποιούν οι μελισσοκόμοι για να προστατέψουν τα μελίσσια τους. Ωστόσο, η εύκολη κριτικήπρος τους μελισσοκόμους θα πρέπει να μετριασθεί από τη επίγνωση ότι η αγροτική ενασχόληση είναι εγγενώς ανασφαλής και όταν τα περιθώρια κέρδους περιορίζονται. Είναι κατανοητό ότι θα στραφούν σε άλλους τρόπους περιλαμβανομένων και των τοξικών αντιβιοτικών τα οποία μειώνουν το ρίσκο της καταστροφής.

Όσον αφορά την ζωή, υπάρχουν πολλές αποδείξεις ότι οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις πολλών τοξικών αγροχημικών δεν είναι καλές για την περιβαλλοντική ανάπτυξη στο σύνολο της, αλλά και ιδιαίτερα γι’ αυτούς που ασχολούνται με την γη.

Η Σάμος είναι ένα νησί εξαιρετικής φυσικής ομορφιάς. Οι βιολόγοι εγκωμιάζουν τον εντυπωσιακό πλούτο των αγριολούλουδων που καλύπτουν πολλές πλαγιές την άνοιξη και νωρίς το καλοκαίρι. Είναι ένα «πράσινο» νησί με ποτάμια και ρέματα, πυκνά δάση πεύκων και φυλλοβόλων ,κοιλάδες γεμάτες βλάστηση ακόμα και μέσα στη ζέστη του καλοκαιριού.

Πριν περίπου 7 χρόνια, ένα Γερμανός βοτανολόγος εξέδωσε ένα βιβλίο για τα φυτά της Σάμου, στο οποίο προειδοποιούσε ότι η αλόγιστη χρήση των αγροχημικών ήδη κατέστρεφε τα λουλούδια και έπρεπε να υπάρξει δραστηριοποίηση για την αποτροπή της περαιτέρω καταστροφής του πολύτιμου περιβάλλοντος.

Ακόμη και πριν από την κρίση πολλοί άνθρωποι στη Σάμο κατάλαβαν ότι η μεγαλύτερη επένδυση όσον αφορά τον τουρισμό είναι το ίδιο το νησί με τις παραλίες και την φύση του. Οι ντόπιοι θα σου πουν για την ποικιλία σε μονοπάτια που ενώνουν τα χωριά , με τα χωράφια τους να είναι σκορπισμένα στις πλαγιές των βουνών ·για τις πέτρινες καλύβες που θα μπορούσαν να μετατραπούν σε καταλύματα διανυκτέρευσης για τους περιπατητές· για το πώς ο φυσιολατρικός τουρισμός θα μπορούσε να φέρει νέα ζωή στα χωριά και στο νησί χωρίς αυτό να καταστραφεί από την όλη διαδικασία.

Ωστόσο, δεν υπάρχει κανένα δείγμα συστηματικής δράσης για την προώθηση αυτού του είδους ανάπτυξης παρά το γεγονός ότι η κρίση έχει κάνει πολλούς να ξανασκεφτούν τις προτεραιότητες για το μέλλον. Υπάρχουν πολλοί στο νησί που πιστεύουν σταθερά ότι η μελλοντική ευημερία του νησιού και των ανθρώπων του θα μπορούσε να εξασφαλιστεί από τον φυσιολατρικό τουρισμό και στα αγροτικά αγαθά στα οποία περιλαμβάνονται ξεχωριστά κρασιά και ελαιόλαδο.


Η συνεχιζόμενη χρήση των τοξικών αγροχημικών δεν έχει να κάνει με τον χαρακτήρα του αγρότη, είναι θέμα πρωτίστως του εισοδήματος και κατά δεύτερο λόγο της οργάνωσης της παραγωγής. Με περισσότερο εισόδημα οι αγρότες δεν θα είχαν ανάγκη να βρουν άλλες απολαβές. Θα είχαν περισσότερο χρόνο να φροντίσουν τη γη τους με μη τοξικούς τρόπους και θα μπορούσαν να έχουν επιπλέον βοήθεια στις σημαντικές στιγμές της καλλιέργειας και της συγκομιδής της σοδειάς. Κατά δεύτερον, είναι φανερό ότι η καλλιέργεια της γης που βασίζεται σε παραδοσιακές μεθόδους στηριζόμενες στην οικογένεια δεν είναι πια κατάλληλη. Καθώς οι αγρότες μεγαλώνουν και οι νεότεροι, είτε φεύγουν είτε δεν δείχνουν ενδιαφέρον για τα χωράφια, απλά δεν μπορούν να αντληθούν άτομα από την δεξαμενή του οικιακού εργατικού δυναμικού. Τα τελευταία χρόνια αυτό το πρόβλημα είχε μετριασθεί με την εισροή μεταναστευτικού εργατικού δυναμικού ιδιαιτέρως από την Αλβανία, αλλά καθώς η κρίση βαθαίνει ακόμη και αυτού του είδους εργασία δεν είναι πια προσιτή. Κατά συνέπεια όλο και περισσότερα χωράφια εγκαταλείπονται. Εάν η γεωργία πρόκειται να είναι μέρος ενός βιώσιμου μέλλοντος για το νησί, πρέπει να αρχίσουμε να ερευνούμε νέους ,δημιουργικούς τρόπους που εκτείνονται πέρα από το σπίτι ώστε να περικλείουν ευρύτερες έννοιες συνεργασίας. Με την ανεργία να ανεβαίνει, δεν υπάρχει πλήρης έλλειψη εργατικού δυναμικού αλλά αυτό δεν μεταφράζεται και σε περισσότερους αγρότες εκτός κι αν σκεφτούμε τρόπους να καταστήσουμε την εργασία τόσο ανταποδοτική όσο και διασκεδαστική.

Κατά την γνώμη μας, το να αποδώσουμε το πρόβλημα της αλόγιστης χρήσης αγροχημικών στον χαρακτήρα ή στην μόρφωση του αγρότη δεν έχει νόημα. Τα μαθήματα και η προπαγάνδα σχετικά με τα οφέλη των μεθόδων βιολογικής καλλιέργειας θα αγνοούνται σε μεγάλο ποσοστό, εκτός κι αν αυτού του είδους η καλλιέργεια παρέχει το εισόδημα που είναι απαραίτητο ώστε να ζουν και να δουλεύουν από τη γή χωρίς φόβο.

Όπως ήδη σημειώσαμε, το εισόδημα τόσο από τα σταφύλια όσο και από τις ελιές ευνοεί την ποσότητα έναντι της ποιότητας, κάτι το οποίο με την σειρά του ενθαρρύνει την χρήση λιπασμάτων και φαρμάκων. Είναι πασίγνωστο εδώ ότι τα λιπάσματα μπορούν να σου διπλασιάσουν ή τριπλασιάσουν την παραγωγή.

Επιπλέον, συναντήσαμε ένα σύστημα όπου υπήρχε ένας συμβιβασμός ως προς την ποιότητα του κρασιού αλλά και του ελαιόλαδου.

Η παραγωγή κρασιού είναι υπό τον έλεγχο της Ένωσης Οινοποιητικών Συνεταιρισμών Σάμου. Θεσμοθετημένο από το 1934 για να έχει τον αποκλειστικό έλεγχο της παραγωγής κρασιού μετά από ένα σκληρό αγώνα με ιδιώτες εμπόρους κρασιού οι οποίοι «έπιναν το αίμα των αγροτών» , ξεκίνησε να οργανώνει ένα σύστημα το οποίο επέτρεπε στους αγρότες να πληρώνονται ακόμα κι αν τα σταφύλια ήταν κακής ποιότητας και χαλασμένα από ασθένειες.

Υπάρχουν κάποιοι λόγοι που συμβαίνει αυτό, με έναν απ’ αυτούς να είναι η αναγνώριση ότι τα μοσχάτα σταφύλια που είναι η κύρια ποικιλία από τα οποία παράγεται το γλυκό κρασί της Σάμου είναι ευάλωτα σε ασθένειες οι οποίες μπορούν να καταστρέψουν τη σοδειά σε λίγες μέρες. Αυτό κυρίως ισχύει για τα αμπέλια που καλλιεργούνται στο επίπεδο της θάλασσας ή κοντά σ’ αυτό. Όσα καλλιεργούνται σε μεγάλα ύψη είναι κατά πολύ πιο ανθεκτικά και γι’ αυτό αυτοί οι αμπελώνες είναι μεγάλης αξίας.

Η Ένωση με σκοπό να προστατέψει τους αγρότες που είχαν παραγωγή κακής ποιότητας ήταν προετοιμασμένη να δεχτεί και να πληρώσει για τα «άρρωστα σταφύλια» αν και σε χαμηλότερες τιμές απ’ ότι τα καλά σταφύλια. Αυτό το χαρακτηριστικό της Ένωσης εκτιμάται πολύ και εμφανώς δίνει στους αγρότες την εγγύηση ότι θα κερδίσουν κάποιο εισόδημα.

Οι αγρότες που συναντήσαμε δεν ήθελαν να σταματήσει η Ένωση αυτό το σύστημα πληρωμών για τα κακής ποιότητας σταφύλια, αλλά ένοιωθαν πραγματικά ότι όντως οι πληρωμές για τα ποιοτικά σταφύλια δεν ήταν επαρκείς και ότι δεν υπήρχε κάποιο εισοδηματικό κίνητρο ώστε να στραφούν σε πιο εντατικά βιολογικά συστήματα τα οποία, επίσης, θα μείωναν της σοδειές τους. Όπως μας είπε ο Γενικός Διευθυντής της Ένωσης στην διάρκεια μιας συνέντευξης, το τωρινό καθεστώς πριμοδότησης δεν ενθαρρύνει την βιολογική παραγωγή και δικαιολογεί την μικρή ποσότητα παραγωγής κρασιού αυτού του είδους. Δεν μας δόθηκε η εντύπωση ότι η Ένωση επιθυμούσε να ενθαρρύνει τη βιολογική παραγωγή, αν και έχουν ζήτηση τα βιολογικά κρασιά και υπάρχει η πιθανότητα για αύξηση του εισοδήματος των αγροτών. Επιπλέον, η Ένωση είναι σημαντικός προμηθευτής αγροχημικών για όλους τους αγρότες της Σάμου και αυτό πρέπει να είναι σημαντική πηγή κέρδους. Όταν τον πιέσαμε σχετικά μ’ αυτό το θέμα, μας είπε ότι η Ένωση προσπαθούσε όντως να εντοπίσει εκείνα τα αγροχημικά που ήταν «ήπια» ως προς την επίδραση τους, αλλά μέχρι εκεί έφτανε το ενδιαφέρον τους.

Όμως, το σύστημα πληρωμών φαίνεται ότι έχει κάποιες ατυχείς και ακούσιες συνέπειες. Για παράδειγμα, τώρα υπάρχουν πιο πολλά αμπέλια σε χαμηλά ύψη, τα οποία είναι ευάλωτα σε ασθένειες, αλλά ακόμη αξίζει να καλλιεργηθούν καθώς θα γίνει η πληρωμή όποια κι αν είναι η ποιότητα. Αναπόφευκτα, με το πέρασμα του καιρού ο σύστημα υπήρξε ανεκτικό στην παροχή χρόνου στους αγρότες προκειμένου να κάνουν συγκομιδή της σοδειάς με τρόπο τέτοιο που δεν εξασφάλιζε την καλή ποιότητα της. Σύμφωνα με τον DeanStergides ο οποίος έγραψε για το κρασί της Σάμου στην AthensNews το 2001, όλο αυτό αποδίδεται στο μονοπώλιο της ΕΟΣΣ:

« Η οικειοποίηση της παράγωγης από την Ένωση απέτρεψε την εμφάνιση ατομικών κτημάτων των οποίων η παρουσία είναι απαραίτητη για την πρόσθετη ανάπτυξη της βιομηχανίας κρασιού στο νησί. Η πλειονότητα των καλλιεργητών αμπελιών δεν έχουν ιδέα πώς φτιάχνεται το μοσχάτο κρασί και πιθανόν δεν τους ενδιαφέρει. Αυτή είναι και η καλύτερη εξήγηση που μπορώ να σκεφτώ για να δικαιολογήσω την πλήρη άγνοια και αδιαφορία ανάμεσα στους ντόπιους αγρότες σχετικά με το πώς ορίζονται τα σταφύλια ποιότητας, την οποία πρόσεξα πρόσφατα κατά την περίοδο συγκομιδής στο νησί.

Τα σταφύλια συχνά ήταν είτε υπερβολικά ώριμα ή όχι αρκετά ώριμα. Τα χαλασμένα πήγαιναν στη μηχανή μαζί με τα καλά. Επανειλημμένα είδα καφάσια με σταφύλια να βρίσκονται στη σειρά στην άκρη του δρόμου κάτω από των καυτό ήλιο και να ζυμώνονται χάνοντας τα αρώματα τους. Εν τω μεταξύ ένας από τους καλλιεργητές της Ένωσης μου έλεγε με υπερηφάνεια ότι οι σοδειές του έφταναν τα 40000 κιλά ανά εκτάριο (περίπου 5 φορές παραπάνω απ’ ότι θα έπρεπε). Η τεχνολογία και οι ηρωικές προσπάθειες των δύο οινολόγων της Ένωσης μπορούν να φτάσουν μέχρι ενός ορίου. Αν δεν υπάρξει αλλαγή στη νοοτροπία, οι καλλιεργητές του νησιού θα προσγειωθούν ανώμαλα όταν η τωρινή ανάπτυξη μετατραπεί σε φιάσκο.»

Υπάρχουν πολλές ενδείξεις για την χαμηλής ποιότητας αμπελουργία στο νησί. Είναι κοινή γνώση ότι κατά την διάρκεια της συγκομιδής τα διαλεγμένα σταφύλια βρίσκονται ώρες κάτω από τον ήλιο πρίν συνθλιβούν· ότι τα χαλασμένα σταφύλια λιώνονται μαζί με τα καλά και στα δύο οινοποιητικά εργοστάσια του νησιού. Αυτό δεν περιορίζεται μόνο στην αμπελουργία. Κατά την εποχή της συγκομιδής της ελιάς είναι σύνηθες να βλέπουμε ελιές αποθηκευμένες σε σακιά για μέρες κάθε φορά πριν μεταφερθούν στο ελαιοτριβείο. Πολλοί αγρότες πάλι λόγω περιορισμού στο χρόνο και την εργασία συγκεντρώνουν όλες τις πεσμένες ελιές με χειροκίνητες μηχανές οι οποίες τρυπούν τις ελιές, κάτι το οποίο υποβιβάζει την ποιότητα τους ιδίως αν έχουν μείνει για μέρες πριν συνθλιβούν. Όλες οι οδηγίες όσον φορά την καλύτερη ποιότητα λαδιού τονίζουν την σημασία της συνθλιβής τους το συντομότερο δυνατό μετά τη συγκομιδή τους και της λήψης μέτρων για την αποφυγή της ζύμωσης των αρωμάτων τους. Παρ’ όλα, αυτά αν κάποιος περάσει ένα πρωινό από τα κύρια ελαιοτριβεία θα δει τόνους από χαμηλής ποιότητας ελιές να να μετατρέπονται σε χαμηλής ποιότητας λάδι.

Πήραμε συνέντευξη από το διευθυντή ενός από τα πιο καινούρια ελαιοτριβεία της Σάμου. Είναι αφοσιωμένος στην παραγωγή υψηλής ποιότητας λαδιού, ιδίως στη βιολογική παραγωγή αλλά συναντάει πολλά εμπόδια. Ανησυχούσε ιδιαίτερα για το γεγονός ότι παρά τις δυνατότητες του νησιού για παραγωγή υψηλής ποιότητας λαδιού το οποίο μπορεί να συναγωνιστεί τα καλύτερα λάδια της περιοχής, το λάδι της Σάμου έχει τη φήμη ότι είναι χαμηλής ποιότητας. Μίλησε για την απογοήτευση του επειδή πολλοί αγρότες δεν ενδιαφέρονται για την βελτίωση της ποιότητας της σοδειάς τους και αναρωτιόνταν γατί θα έπρεπε να βάζει αφίσες στο ελαιοτριβείο του για τον τρόπο βελτίωσης του λαδιού. Η ιστορία του απηχεί την ιστορία ενός άλλου ιδιοκτήτη ελαιοτριβείου ο οποίος μας είπε ότι οι περισσότερες ελιές που συνθλίβονται είναι χαμηλής ποιότητας και υπάρχει ανεπάρκεια στο ποιοτικό λάδι κάτι που το καθιστά μη εμπορεύσιμο.

Η αποτυχία του νησιού να κάνει την καλύτερη δυνατή χρήση των δύο βασικών καλλιεργειών του δεν εξηγείται μόνο από την μονοπωλιακή θέση της Ένωσης. Επίσης, φαίνεται ότι η αρχή της κατανομής ρίσκου μιας αποτυχημένης σοδειάς είναι μια καλή αιτιολογία γιατί βοηθά στο ότι δίνει ένα βαθμό ασφάλειας ενάντια στις ιδιοτροπίες της φύσης. Είναι δύσκολο να κατανοήσουμε πως μία τέτοια αρχή μπορεί να ενσωματωθεί σε ένα πλήρως ιδιωτικοποιημένο σύστημα καλλιέργειας, το οποίο δεν θα έδειχνε κανένα ενδιαφέρον για μια συλλογική ασφάλιση. Υπάρχουν, όμως, κάποια θέματα για την Ένωση όσον αφορά την θέση της για τα βιολογικά προϊόντα και την εμπλοκή της στην παροχή των αγροχημικών. Επίσης, αναρωτιόμαστε για το εάν η Ένωση έδωσε επαρκή προτεραιότητα στην σημασία της αύξησης του αγροτικού εισοδήματος κάτι το οποίο, υποστηρίζουμε, θα συνεπαγόταν μεγαλύτερη μετακίνηση προς την βιολογική παραγωγή και στην ενσωμάτωση του σε ένα ευρύ πρόγραμμα οικολογικού τουρισμού με όλα τα επακόλουθα.

Όμως, οι χαμηλής ποιότητας γεωργικές πρακτικές τόσο ως προς το λάδι όσο και ως προς το κρασί είναι ουσιαστικά πτυχές της φτώχειας και των συνεπειών της. Για να γίνει σωστά η παραγωγή κρασιού και λαδιού χρειάζεται εντατική εργασία. Και οι δύο καρποί επωφελούνται από την όσο πιο σύντομη επεξεργασία τους σε σχέση με το χρόνο που έχουν μαζευτεί και δεν θα έπρεπε να περιμένουν μέχρι να μαζευτεί επαρκής ποσότητα ώστε να τα επεξεργαστούν. Αλλά αυτό απαιτεί εργατικό δυναμικό που δεν βασίζεται στην εξυπηρέτηση, τουλάχιστον κατά τον τρόπο που οργανώνεται τώρα. Η συγκομιδή γίνεται σύμφωνα με το ποιος είναι διαθέσιμος και όχι με βάση τις ανάγκες της σοδειάς. Ένας αγρότης μόνο του μπορεί να χρειαστεί μέρες για να συγκεντρώσει επαρκή αριθμό από ελιές ώστε να μπορεί να γίνει σύνθλιψη. Είναι πολύ πιο εύκολο να περιμένει μέχρι οι περισσότερες να πέσουν στο έδαφος κα μετά να μαζέψειτις καλές και τις χαλασμένες, τις παλιές και τις νέες. Το λάδι μπορεί να μην είναι τόσο καλό αλλά και πάλι παρέχει κάποιο εισόδημα ακόμη κι αν πωλείται λιγότερο από ένα ευρώ το κιλό. Αλλά τι θα συνέβαινε εάν η αγροτική εργασία οργανώνονταν διαφορετικά; Κι αν η συγκομιδή μετατρέπονταν σε μια ευρύτερη συλλογική προσπάθεια που θα επέτρεπε οι σοδειές να συλλέγονται γρήγορα και όταν είναι έτοιμες;

Το ίδιο ισχύει και για τα σταφύλια. Τα σταφύλια μαζεύονται συχνά με την εργασία φίλων ή της οικογένειας όταν υπάρχει κινητοποίηση από μεριάς τους. Ίσως η σοδειά να μην είναι σε άριστη κατάσταση αλλά αυτό δεν αποτελεί προτεραιότητα.

Ωστόσο, συμβαίνει κάτι τελείως αντιφατικό όσον αφορά τη γεωργία. Γιατί ενώ οι αγρότες μπορεί να μην φροντίζουν όσο καλύτερα γίνεται τις ελιές και τα σταφύλια που παράγουν για το εισόδημα τους, φαίνεται όμως ότι ισχύουν ανώτερα κριτήρια γι’ αυτές τις σοδειές, των οποίων το κρασί και το λάδι θα χρησιμοποιηθούν στο σπίτι. Σ’ αυτήν τη περίπτωση, οι αγρότες δίνουν προτεραιότητα στην ποιότητα τόσο του κρασιού όσο και του λαδιού και κρατούν τις καλύτερες από τις σοδειές τους για προσωπική χρήση. Τότε δεν είναι αλήθεια ότι υπάρχει πλήρης διαχωρισμός ανάμεσα στην καλλιέργεια και την παραγωγή όπως κάποιοι είπαν.

Τι μπορεί να γίνει;

Υπάρχουν στο νησί αυτοί που όντως πιστεύουν ότι στο θέμα της παραγωγής κρασιού η Ένωση είναι μέρος του προβλήματος. Πρόσφατα, ένας αγρότης που πιστεύει ότι το μέλλον του Σαμιώτικου κρασιού βρίσκεται στην υψηλής ποιότητας βιολογική παραγωγή, αμφισβητεί το νόμιμο μονοπώλιο της Ένωσης. Γι’ αυτό το σκοπό έχει εξασφαλίσει ουσιαστική οικονομική στήριξη ώστε να αντιμετωπίσει την Ένωση στα ελληνικά δικαστήρια, και είναι έτοιμος να καταφύγει στα ευρωπαϊκά δικαστήρια αν χρειαστεί.

Στην διάρκεια της συνέντευξης, ξεκαθάρισε ότι πιστεύει πως η Ένωση έχει χάσει το αρχικό της όραμα και τώρα νοιάζεται πιο πολύ να προστατέψει τον οργανισμό από το να ενθαρρύνει το καλύτερο δυνατό κρασί και τις καλύτερες δυνατές τιμές. Πιστεύει ότι ο έλεγχος τους αποτρέπει την καλή αμπελουργία και ότι θα έπρεπε να είναι ανοιχτοί στο να επιτρέπουν άλλους να παράγουν και να εμπορεύονται το Σαμιώτικο κρασί. Είναι της άποψης πως αν είχε την ευκαιρία θα μπορούσε να προσελκύσει και να ανταμείψει αγρότες για τα καλά βιολογικά σταφύλια και να φτιάξει ένα κρασί που θα μπορούσε να αξιώσει ακριβή τιμή. Αλλά, όπως παραδέχτηκε, μ’ αυτήν την προσέγγιση δεν θα μπορούσε να προσφέρει στους αγρότες καμιά εγγύηση σε περίπτωση που καταστρέφονταν η σοδειά τους. Δεν θα ήταν προετοιμασμένος να πληρώσει για τα καλά σταφύλια.

Είναι πολύ πειστικός και ενθουσιώδης, αλλά η διαμάχη του με την Ένωση μέχρι στιγμής δεν του έχει επιτρέψει να ανοίξει την οινοποιία του και να συνεχίσει με το σχέδιο του. Είναι απίθανο να υπάρξει μια σύντομη λύση καθώς ο Γενικός Διευθυντής της Ένωσης το ξεκαθάρισε ότι θα πολεμήσουν με νύχια και με δόντια για να κρατήσουν το μονοπώλιο και πιστεύει ότι όσο έχουν τη στήριξη των αγροτών τότε σίγουρα θα είναι ουσιαστικά κερδισμένοι σε κάθε νομική μάχη.

Και έχει δίκιο να είναι τόσο σίγουρος γιατί για όσο καιρό η Ένωση είναι προετοιμασμένη να αποζημιώσει τους αγρότες για τα χαμηλής ποιότητας σταφύλια – κάτι το οποίο θα το έβρισκαν δύσκολο οι μικρότερης κλίμακας οινοπαραγωγοί –είναι αναμενόμενη η στήριξη προς την Ένωση.

Αλλά το μονοπώλιο φέρνει και ευθύνες και κάποιος θα μπορούσε να αναρωτηθεί για το πώς η ίδια η Ένωση οφείλει να επανεξετάσει το θέμα του πλήρους διαχωρισμού μεταξύ της καλλιέργειας σταφυλιών και της παραγωγής κρασιού . Για παράδειγμα, ανακαλύψαμε ότι οι αγρότες δεν έχουν ιδέα για το πώς τα πάνε τα Σαμιακά κρασιά σε μία ολοένα και πιο ανταγωνιστική, παγκοσμιοποιημένη αγορά κρασιού. Κατά τη διάρκεια της συνέντευξης με το Γενικό Διευθυντή μας δόθηκαν δύο σελίδες με ενθουσιώδεις κριτικές για τα γλυκά Σαμιώτικα κρασιά και λεπτομέρειες για τα πρόσφατα βραβεία τους. Όταν ρωτήσαμε κάποιους καλλιεργητές, μας είπαν ότι ήταν η πρώτη φορά που άκουγαν τέτοιες επιτυχίες, κάτι το οποίο αν μη τι άλλο δείχνει ότι η σχέση της Ένωση με τους καλλιεργητές δεν είναι όπως θα έπρεπε.

Μέσα στο υπάρχον πλαίσιο της Ένωσης θα έπρεπε να αναζητηθεί η δυνατότητα μιας πιο πλουραλιστικής προσέγγισης ώστε κάθε μια από τις ενώσεις των χωριών που απαρτίζουν τον συνεταιρισμό , να ενθαρρύνεται να παράγει το δικό της κρασί το οποίο μετά θα το εμπορεύονται συλλογικά. Εν τέλει, πολλές από τις πιο γνωστές οινοπαραγωγικές περιοχές παγκοσμίως λειτουργούν μ’ αυτόν τον τρόπο παράγοντας μια μεγάλη ποικιλία από κρασιά διαφορετικής ποιότητας και τιμής κάτω από ένα κοινό τίτλο όπως «Μπορντώ» , «Βουργουνδίας» κ.α.

Είναι ανεδαφικό να πιστεύουμε ότι οι αγρότες από μόνοι τους θα φέρουν τις απαιτούμενες αλλαγές. Όπως έχουν τα πράγματα, δεν έχουν επαρκή χρόνο για να ασχοληθούν με τα χωράφια τους και σίγουρα δεν υπάρχει πλεόνασμα χρόνου για την ανάπτυξη των συστημάτων μάρκετινγκ και εκπαίδευσης που τώρα απαιτούνται. Εκεί είναι που χρειάζονται οργανισμοί σαν την ΕΟΣΣ καθώς και κάτι παρόμοιο για την παραγωγή ελαιόλαδου. Ούτε πάλι είναι επαρκές να δημιουργείται ένα σύστημα κινήτρων που θα ενθαρρύνει υψηλής ποιότητας αγροτικές πρακτικές και κριτήρια. Αυτό που είναι πιο σημαντικό είναι η δημιουργία ενός συστήματος που θα παρέχει το απαραίτητο εισόδημα στους αγρότες για να μπορούν να ασχοληθούν και να φροντίσουν τη γη τους, η οποία με την σειρά της θα συντηρεί τις κοινωνίες των χωριών, που δίνουν στο νησί τον χαρακτήρα και το πνεύμα του.

Είμαστε σε ένα νησί εξαιρετικής ομορφιάς με εκπληκτικούς πόρους. Αυτός είναι ο θησαυρός μας και ο τρόπος για να φτιάξουμε ένα μέλλον που θα προσφέρει φροντίδα και ασφάλεια σε όλους. Η συνεχιζόμενη κρίση μετατρέπει αυτόν τον παράδεισο σε κόλαση για τόσους ανθρώπους που δεν έχουν εισόδημα και εργασία. Αυτό μας υποχρεώνει να επανεκτιμήσουμε το τι έχουμε και τι πρέπει να κάνουμε. Ωστόσο, μόνο ως ενωμένο νησί κάτω από ένα κοινό όραμα μπορούμε να ελπίζουμε ότι θα πετύχουμε.

Sofiane Ait Chalalet and Chris Jones


Μετάφραση από την Αγγλική: Μαρία Μακρόγλου


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in: Logo

You are commenting using your account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s